مهندس جوان خاكسار    E.ASADJAVANKHAKSAR

الف :ایلات و عشایر مستقر درحوزه غرب و جنوب ایران 

بخش اعظم این حوزه در مناطق غرب و جنوب ایران، رشته كوه های زاگرس كشیده شده كه دارای آب و هوای مرطوب و مراتع نسبتاغنی، و بیش از ده میلیون هكتار جنگل بلوط، بادام كوهی و پسته وحشی است. وجود خصوصیات طبیعی یاد شده سبب شده ایلات و عشایر متعددی دراین منطقه پراكنده باشند. منطقه یاد شده شامل استان های كردستان، كرمانشاه، ایلام، اصفهان، چهارمحال و بختیاری، لرستان ،كهگیلویه و بویراحمد، فارس، خوزستان و بوشهر می‌شود. وجود ارتفاعات سرسبز و خنك، در كنار دره های پرآب و جنگلی و دشت های معتدل و نسبتا گرم در یك محدوده نزدیك گاه زندگی كوچ نشینی در چارچوب یك منطقه محدود را میسر ساخته و دام داران را از رنج كوچ های طولانی و برون منطقه رهایی بخشیده است هرچند که دربخشی ازنواحی این حوزه مثل مناطق کوچ واستقراردو ایل بزرگ قشقایی وبختیاری باکوچ های بین استانی ودرمسیرهای طولانی تاحد چندین صدکیلومترمواجه هستیم. ازنظرمردم شناسی برخی ازگروه های عشایر معروف این حوزه عبارتند از:

عشایر كرد: از زمان‌های گذشته عشایرکرددر شمالی ترین بخش زاگرس در محدوده استان های آذربایجان غربی، كردستان، کرمانشاه وایلام پراكنده شده اند  امروزه برخی ازآن ها درنواحی دشتی وكوهپایه های منطقه اسكان یافته ویا به صورت نیمه کوچنده، رمه گردان ویاعشایرکوچنده به شیوه زندگی عشایری ادامه می دند. ایلات مشهور با گویش های مختلف کردی عبارتندازعشایرزوله، زنگنه] کلهر، سنجابی، ملکشاهی، شوهان، ثلاث باباجانی، قلخانی، کرد، جاف، شكاك، مامش، زرزا، جلالی، میلان، ایلات گلباغی، طوایف اورامانات، طوایف مریوان، طوایف سنندج، طواف بانه، عشایر جوانرود، طوایف سقز و... که در استان های کرمانشاه، ایلام، آذربایجان غربی وکردستان پراكنده شده اند..

عشاير لرستان (لر و لك): ایلات وعشایربا قومیت وگویش لری دریك تقسیم بندی به دو بخش لر و لك تقسیم می شوند كه از نظرلهجه، سنن، آداب و رسوم و برخی مسایل مذهبی با یك دیگر تفاوت اندکی دارند. ایلات و طوایف لك در شمال و شمال غربي لرستان سكونت دارند و سرزمین لك نشین به صورت خط منحنی در دره های رودخانه سیمره میان بروجرد،‌ نهاوند،‌ خرم آباد، كرمانشاه و ایلام قرارگرفته است. در گذشته لك ها به «طوایف وند» و لرها به « فیلی» شهرت داشتند.  لرهای درسطح وسیعی درایران دراستان های لرستان، بخشی ازایلام، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، مرکزی، كهگیلویه و بویراحمد و بخشی از استان فارس و بوشهر زندگی می كنند. درسایر نقاط ایران مثل كرمان و تهران نیز طوایف پراكنده لر وجود دارند.  

درگذشته عشایرلررا به دولركوچك (الوارلرستان وایلام) و لربزرگ (الوار بختیاری وكهگیلویه و بویراحمد و ممسنی فارس ) تقسیم کرده بودند. لك ها در واقع جنوبی ترین قبایل كرد به شمار می آمده اند كه امروزه با طوایف لر آمیخته و همسان شده اند.

ایل بختیاری كه دراستان چهارمحال و بختیاری، خوزستان واستان های همجوار زندگی می كند یکی از بزرگ ترین ایلات كوچنده كشور ایران است.

منطقه ايل ممسني فارس نيز مأواي چهار طايفه لر شامل دشمن زياري، جاويد، رستم و بكش مي‌باشد. در استان كهكيلويه و بويراحمد، ايلات بويراحمد (عليا، سفلي، گرمسيري)، بهمئي، طيبي، دشمن زياري، چرام و بابوئي (باوي) سكونت دارند. منطقه كوهمره سرخی كه منطقه‌اي به وسعت بيش از 3000 كيلومتر مربع از جنوب شيراز و حدفاصل كازرون و فيروزآباد را در بر مي‌گيرد، در محدوده خود 20 ايل و طايفه كوه‌نشين را در بردارد كه بزرگترين قبيله آن ايل سرخي خوانده مي‌شود.

عشایر ترك قشقایی و خمسه فارس: استان فارس علاوه بر ایلات وطوایف لر كوچ‌نشين مذكور در فوق، مأواي دو اتحاديه ايلي بزرگ و مشهور قشقايي و خمسه است. عشاير قشقایی كه با كوچ درازمدت خود خطه اصفهان را به خلیج فارس پیوند می دهند، از مشهور ترین ایلات كشور هستند. ایلات خمسه نیز كه شامل ایل عرب، باصری، بهارلو، اینانلو و نفر است یك مجموعه یاکنفدراسیون ایلی است كه عمدتا به دلایل سیاسی در زمان قاجاریه تشکیل وامروزه اکثرآنها یكجانشین شدند.. درمنتهی الیه جنوب غربی این حوزه عشایرعرب استقرار دارندعشایرعرب عمدتا درمحدوده استان خوزستان قرار دارندواز طوایف معروف آنها میتوان به بنی کعب وبنی طرف اشاره کرد.

بطور كلي مهمترين ايلات اين محدوده جغرافيايي را ايلات بختياري، قشقايي، باشت بابويي، جرقويه، بولي، دشمن زياري، بويراحمد، بهمئي، طيبي، ممسني، خمسه، فارسيمدان، كشكولي، عرب، دره شوري، باصري، چرام و ... تشكيل مي­دهند.

 ب: ایلات و عشایر حوزه شمال غرب 

حوزه استقرارعشایر شمال غربی ایران شامل عشایرمستقردرسرزمین آذربایجان ( استان های آذربایجان شرقی،غربی، اردبیل، زنجان) و بخشی از گیلان است كه به دلیل كوهستانی بودن منطقه از تنوع آب و هوایی برخورداراست. جنگل های تنك، مرغزارهای سرسبز و مراتع پهناوروسرسبزاز ویژگی های این ناحیه است كه سبب رونق زندگی عشایر در این منطقه شده است.

در آذربایجان ایلات وطوایف متعددی مانند ایل شاهسون وارسباران زندگی می كنند. ییلاق آن ها عمدتادر كوهپایه های سبلان و قوشه داغ در پیرامون شهرهای مشگین شهر، سراب واهرواقع است و طوایف خلخال دركوه های طالش زندگی می كنند. قشلاق شاهسون ها وطوایف ارسباران، دشت مغان و گرمسیر طوایف خلخال حاشیه رود قزل اوزن است. ایلات کرد زبان میلان و جلالی نیز درهمین حوزه در منتهی الیه شمال غربی درحاشیه مرز استان آذربایجان غربی باکشورترکیه زندگی می كنند. مهمترين ايلات اين قطب را عشاير شاهسون، جلالي، قره داغ (ايل ارسباران) ميلان، شكاك، زرزا، پيران، پنيانشين، سادات، قره پاپاق، مامش وسعدلو تشكيل مي ­دهند.

پ : ایلات و عشایر حوزه شمال شرق 

حوزه شمال شرقی ایران به دلیل وسعت زیاد ازاقلیم متنوعی برخورداراست. این سرزمین دارای جنگل در قسمت ها ی شمال غربی خودو مراتع متوسط و ضعیف در سایر قسمت ها است. حوزه عشایری شمال شرق مشتمل برعشایرمستقردراستان هاي خراسان رضوی وشمالی، سمنان و بخشي از مازندران و گلستان مي‌شود، ازنظرمردم شناسی دراین حوزه گروه های عشایری کرد مانند زعفرانلو وشادلو؛ عشایرترک منطقه خراسان مانندبازمانده ایلات افشار و قاجار و تیموتاشی وترکمن های یموت، آتابای، جعفربای، گوگلان، تکه وبرخی عشایرمحلی مانندسنگسری ها، طوایف احساني و اعرابي زندگي مي‌كنند.

ايلاتي نظير ایلات زعفرانلو و شادلو از عشایری هستند كه در زمان شاه عباس اول صفوی به خراسان كوچانده شدند. ایل افشار كه از دیرزمان در خراسان ساكن بوده، ازایلات ترك زبان است. ایلات كرد زعفرانلو در شمال و شمال شرقی خراسان رضوی پراكنده شده اند. ایلات ترك افشار از منتهی الیه شمالی خراسان، درگز و كوهپایه های كپه داغ تا الله اكبرتا هزار مسجد ایلات ترك افشار و قره قویونلو و... كوچ می كنند. در مناطق تربت جام، تایباد و خواف، ایلات تیموری، هزاره و طوایف بلوچ و سیستانی زندگی می كنند. در حركت به جنوب با ایل بهلولی مواجه می‌شویم كه ییلاقش ان در ارتفاعات بیرجند و قائنات است.

اما مهمترين ايلات حوزه شمال شرق عمدتا بصورت پراكنده و به حالت رمه­گرداني و نيمه كوچندگي زندگی می کنند.

ت : ایلات و عشایر حوزه شرق و جنوب شرق 

درحوزه شرق و جنوب شرق كشور كه بخشی ازمنطقه خراسان بزرگ واستان های سیستان و بلوچستان و كرمان و هرمزگان را در بر می گیرد، تقریبا دراکثر نواحی این حوزه شرایط آب و هوایی خشک وصحرایی حاكم است. این حوزه با تنوع و تضاد اقلیمی شدید و درمجموع منطقه ای كم آب و كم باران با آب و هوای گرم كویری و اختلاف درجه حرارت چشمگیر در شبانه روز است. عشایر بلوچ، افشار، بچاقچی،سلیمانی وجبال بارزی از مهم ترین ایل های مستقر درحوزه جنوب شرق ایران هستند.

مجموع شگفتی های طبیعی، حوزه یادشده را به ۴ منطقه ییلاقی (دره های كو ه تفتان ومنطقه بردسیر و لاله زار و بارز با آب و هوای لطیف و معتدل (با اختلاف شدید درجه حرارت در روز و شب) گرمسیری (با هوای خفقان آور و گرمای شدید در شبانه روز) ساحلی (با هوای گرم و مرطوب) تقسیم كرده است. بیش ترین تراكم جمعیت عشایری این حوزه در امتداد كوهستان های مرتفع مركزی كرمان (شهرستان های كهنوج، بافت، سیرجان، جیرفت و بم) دیده می شوند. طرز زندگی خاص عشایر بلوچ، روابط خویشاوندی، پیوندهای اجتماعی، بهره گیری ازمنزلت های اقتصادی- اجتماعی درون طایفه ای، شناخت امتیازات براساس نظام سلسله مراتبی و سرداری ایلی به همراه آداب و رسوم ویژه این قومیت ازجمله جاذبه های این ایل ساكن كرانه های جنوب شرقی ایران است. بلوچ ها در مبارزه با طبیعت و اقلیم سخت و دراثر محدودیت منابع و فقر طبیعت، خصوصیاتی ویژه یافته اند كه آنان را از عشایر مناطق دیگر متمایزمی سازد. 

مهمترين ايلات  جنوب شرق كشور، افشار، جبال بارزي، بلوچ، آئينه­اي، سليماني، قرايي، آسيابر، خواجويي، برخوري، پشتكوهي، جازي، جاويدان، رائيني، مابكي، شكاري، شنبو، غربا، كامراني، كمچي، كماچي سنجري، كوهشاهي، نرمي، ممني، مهيني، لك بختياري، بچاقچي، لری و ... هستند كه عمدتاً در استان هاي كرمان، سيستان و بلوچستان و هرمزگان استقرار دارند.

ث : ایلات و عشایر حوزه مركزی 

حوزه مركزی ایران شامل استان های زنجان، همدان، سمنان، مركزی، یزد، تهران و بخشی از مازندران می شود كه ویژگی عمده آن ها نزدیكی به پایتخت است. این ویژگی سبب شده كه كوچ نشینان این مناطق دارای خصوصیات اجتماعی، اقتصادی و روانشناختی متمایزی نسبت به دیگر عشایر باشند. طوایف لرچگینی وغیاثوند، طایفه ترك شاهسون وشاهسون بغدادی و بقایایی از طایفه كلهر دراستان زنجان سكونت دارند. بقایایی ازطوایف مختلف مانند شاهسون، مغانی، جمشیدی، قشقایی، اینانلو، قراقوینلو،كله كوهی و میش مستی و ... نیز دراستان مركزی در میان ساوه و استان زنجان زندگی می كنند.

در استان همدان نیز طوایف تركاشوند، ترک یارم طاقلو، جمهور، قراگوزلو و شاهسون زندگی می كنند. در دامنه های جنوبی البرز و در شمال استان سمنان و شمال و شمال غرب استان تهران طوایف کوچنده و نیمه كوچ نشین با تنوع فراوان نژادی و قومی زندگی می كنند. بطوریکه برخی محققین این را از نظر داشتن ایلات وعشایر باتنوع قومی زیاد به آلبومی از عشایرکل کشورتشبیه می نمایند. درمحدوده استان‌هاي تهران، قم و مركزي كه جمعيت نسبي و تعداد خانوارهاي آن در مقايسه با ساير نقاط عشايري كشور اندك است،عشایر سنگسري، هداوند، شاهسون بغدادي و مغانی، الیکایی،اصانلو،اینانلو،عرب های عامری وسرهنگی زندگي مي‌كنند.

 جدول زير توزيع ايلي و طايفه‌اي عشاير كشور در بخش‌هاي مختلف جغرافيايي را نشان مي‌دهد.

جدول شماره( 2-3) توزيع ايلي و طايفه‌اي عشاير كشور در حوزه‌هاي مختلف جغرافيايي

 ازنظر تعداد جمعیت وایلات دارای جمعیت بالای 2000 خانوار، تعداد ايلات مهم كشور 17 ايل مي‌باشد كه عبارتند از:‌ بختياري، قشقايي، ايلسون (شاهسون)، مميوند، بويراحمد سفلي، خمسه، قره‌داغ – ارسباران، بويراحمد عليا، بهمئي، ممسني، كرد، طيبي، جلالي، جبال بارزي، ذلكي،‌ بلوچ و افشار.

    جدول زير ايلات مهم كشور، پراكنش جغرافيايي و جمعيت آن را نشان مي‌دهد.

    ايلات بالای 2000 خانوار كشورو توزیع جغرافیایی و جمعيت آن درکشور